جامعۀ جهانی بهائی؛ نقد و بررسی وابستگی متقابل آفریقا و اروپا در بیانیهٔ جدید جامعهٔ جهانی بهائی

بیانیهٔ جدید جامعهٔ جهانی بهائی دربارهٔ «وابستگی متقابل آفریقا و اروپا» با تکیه بر مفاهیمی چون یگانگی نوع بشر، مشارکت و توانمندسازی اجتماعی منتشر شده است؛ متنی که در ظاهر انسان‌دوستانه، اما در باطن واجد حذف تاریخ استعمار، کژتابی مناسبات قدرت و بازتولید الگوهای نوین نفوذ نرم و استعمار اخلاقی در قالب گفتمان دینی–نهادی است

متن مورد بحث نمونه‌ای دقیق از گفتمان «قدرت نرم اخلاقی» است که جامعه جهانی بهایی طی سال‌های اخیر، به‌ویژه در آفریقا، دنبال کرده است. این متن در ظاهر درباره وابستگی متقابل آفریقا و اروپا، پیشرفت اجتماعی و یگانگی نوع بشر سخن می‌گوید، اما با دقت در زبان، زمان‌بندی، مفروضات پنهان و آنچه عمداً حذف شده، روشن می‌شود که با یک بیانیه خنثی یا صرفاً اخلاقی مواجه نیستیم، بلکه با متنی روبه‌رو هستیم که کارکرد سیاسی، نهادی و در نهایت استعماری دارد؛ هرچند در قالبی کاملاً نرم، غیرتهاجمی و به‌ظاهر انسان‌دوستانه.

نخستین نکته از همان ابتدای متن خود را نشان می‌دهد: کاربرد مفهوم «وابستگی متقابل» میان آفریقا و اروپا. این مفهوم بدون هیچ اشاره‌ای به تاریخ استعمار، غارت منابع، برده‌داری، تحمیل مرزهای مصنوعی، بدهی‌های ساختاری و سلطه اقتصادی اروپا بر آفریقا مطرح می‌شود. در واقع، یک رابطه عمیقاً نامتقارن و نابرابر تاریخی، با یک واژه اخلاقی و بی‌طرف بازتعریف می‌شود. این بازتعریف، تصحیح تاریخ نیست، بلکه پاک‌سازی مسئولیت است. وقتی از «وابستگی متقابل» صحبت می‌شود اما نامی از استعمار و استمرار آن در قالب‌های جدید برده نمی‌شود، مسئله قدرت از اساس حذف می‌گردد.

متن آگاهانه بر «اصل یگانگی نوع بشر» به‌عنوان مبنای تحلیل تکیه می‌کند. این اصل در ظاهر انسانی و جذاب است، اما در اینجا کارکردی کاملاً مشخص دارد: جایگزین کردن تحلیل اخلاقی به‌جای تحلیل قدرت. هنگامی که همه «واحد»، «هم‌سرنوشت» و «دارای ارزش برابر» معرفی می‌شوند، دیگر پرسش از این‌که چه کسی تصمیم می‌گیرد، چه کسی منابع را کنترل می‌کند و چه کسی قواعد بازی را می‌نویسد، بی‌معنا جلوه داده می‌شود. یگانگی در این متن نه برای رهایی، بلکه برای خلع سلاح فکری مخاطب به کار می‌رود.

زمان‌بندی انتشار بیانیه نیز تصادفی نیست. متن دقیقاً هم‌زمان با اجلاس اتحادیه آفریقا و اتحادیه اروپا منتشر می‌شود و توسط دفاتر جامعه جهانی بهایی در آدیس‌آبابا و بروکسل تنظیم شده است. این نشان می‌دهد که با یک موضع‌گیری مذهبی یا اخلاقی صرف مواجه نیستیم، بلکه با کنش مستقیم در سطح سیاست‌گذاری بین‌قاره‌ای روبه‌رو هستیم. این مسئله با ادعای دیرینه بهاییت درباره عدم دخالت در سیاست در تناقض آشکار قرار دارد. اگر دین از سیاست جداست، ارائه «چارچوب مفهومی برای همکاری اتحادیه‌ها» دقیقاً چه جایگاهی دارد؟

در بخش‌هایی که بیانیه به بررسی «نیروهای تاریخی» شکل‌دهنده رابطه آفریقا و اروپا می‌پردازد، باز هم همان الگوی حذف تکرار می‌شود. نیروهای تاریخی نام برده نمی‌شوند، استعمار نام ندارد، سرمایه‌داری جهانی نامبرده نمی‌شود، شرکت‌های استخراجی و نهادهای مالی بین‌المللی غایب‌اند. تاریخ به یک «فرآیند مبهم» تقلیل می‌یابد که گویا بدون فاعل، بدون مجرم و بدون قربانی رخ داده است. این شیوه، نمونه کلاسیک دروغ از طریق حذف است؛ نه گفته‌ای که آشکارا غلط باشد، بلکه نگفتنی‌هایی که گفتنشان کل معنا را تغییر می‌دهد.

جایی که نماینده دفتر آدیس‌آبابا می‌گوید هر دو قاره هم چالش دارند و هم بینش برای ارائه، یک هم‌سطح‌سازی جعلی صورت می‌گیرد. اروپا در این رابطه، مرکز انباشت سرمایه، دانش رسمی، ساخت قواعد و تصمیم‌گیری است، و آفریقا موضوع سیاست‌ها، برنامه‌ها و مداخلات. برابر نشان دادن این دو، نه تحلیل واقع‌بینانه، بلکه تکنیکی آشنا در ادبیات NGOهای وابسته و نهادهای توسعه‌ای است که هدفشان خنثی‌سازی مسئله نابرابری ساختاری است.

بیانیه سپس به نقد الگوهای مبتنی بر رشد و رقابت می‌پردازد و آن‌ها را ناکام معرفی می‌کند. این نقد در ظاهر رادیکال به نظر می‌رسد، اما کاملاً بی‌هزینه است؛ زیرا هیچ جایگزین ساختاری مشخصی ارائه نمی‌شود و هیچ تضادی با نظام اقتصادی مسلط ایجاد نمی‌کند. جامعه جهانی بهایی نه خواهان تغییر مناسبات مالکیت است، نه قطع سلطه سرمایه جهانی، و نه حتی اصلاح نهادهای مالی بین‌المللی. آنچه عرضه می‌شود، صرفاً یک زبان اخلاقی لطیف است که دقیقاً به همین دلیل برای غرب قابل‌قبول و غیرتهدیدکننده است.

مفهوم مرکزی «توانمندسازی» در متن، خطرناک‌ترین بخش آن است. توانمندسازی‌ای که در این بیانیه توصیف می‌شود، فاقد حاکمیت، فاقد استقلال تصمیم‌گیری سیاسی و فاقد کنترل بر منابع واقعی است. افراد آموزش می‌بینند، مشارکت می‌کنند، تحلیل می‌آموزند، اما چارچوب تحلیل و سقف تصمیم‌گیری همواره از بیرون تعیین می‌شود. این همان الگوی جامعه‌سازی بهایی است: تربیت انسان‌هایی اخلاقی، منظم، مشارکت‌جو، غیررادیکال و سازگار با نظم موجود، نه انسان‌هایی که بتوانند آن نظم را به چالش بکشند.

ارجاع به «تجارب جوامع بهایی» نیز با یک تناقض بنیادین همراه است. ادعای پرورش قدرت تحلیل و تصمیم‌گیری محلی مطرح می‌شود، اما همزمان می‌دانیم که هیچ جامعه بهایی حق خروج از چارچوب‌های مصوب بیت‌العدل، نقشه‌های جهانی و دستورات نهادهای فرامحلی را ندارد. تصمیم‌گیری محلی در واقع به اجرای محلی تصمیمات مرکزی تقلیل یافته است. در چنین ساختاری، عاملیت واقعی جایی ندارد، هرچند واژه عاملیت بارها تکرار شود.

سه اصل پیشنهادی بیانیه نیز همین الگو را تثبیت می‌کند. یگانگی نوع بشر جای تحلیل قدرت را می‌گیرد، مشارکت ذی‌نفعان بدون حاکمیت مطرح می‌شود، و سنجش پیشرفت با «عاملیت اجتماعی» پیشنهاد می‌گردد؛ عاملیتی که امکان خروج، مخالفت بنیادین یا بازتعریف پروژه را ندارد. عاملیتی که فقط تا جایی معتبر است که در مسیر تعیین‌شده حرکت کند، اساساً عاملیت نیست، بلکه نقش اجرایی است.

در پایان متن، تأکید دوباره بر این‌که بدون اصل یگانگی نمی‌توان به راه‌حل‌های بلندمدت رسید، مهر نهایی بر همین فریب گفتمانی است. واقعیت این است که بدون قدرت برابر، بدون استقلال تصمیم، و بدون گسست از وابستگی مالی و معنایی، هیچ راه‌حل پایداری شکل نمی‌گیرد؛ حتی اگر هزار بار از یگانگی سخن گفته شود. یگانگی در این متن نه مسیر رهایی، بلکه سپر اخلاقی پروژه‌ای است که کارکرد واقعی آن، مدیریت نرم جوامع پیرامونی در چارچوب نظم مسلط جهانی است.

در مجموع، این بیانیه نمونه‌ای شفاف از استعمار نوین است؛ استعمار نه با ارتش و خشونت، بلکه با زبان اخلاق، آموزش، جامعه‌سازی و تولید انسان‌های سازگار. جامعه جهانی بهایی در آفریقا با پول، آموزش و شبکه‌سازی و در اروپا با لابی گفتمانی و نهادی، همان پروژه‌ای را پیش می‌برد که بسیاری از نهادهای توسعه‌ای غربی دنبال می‌کنند، با این تفاوت که آن را در پوشش یک روایت معنوی و انسانی عرضه می‌کند. دقیقاً همین پوشش است که این پروژه را خطرناک‌تر، نفوذپذیرتر و از نقد مصون‌تر می‌سازد.