نفوذ بهائیت در ساختار قدرت پهلوی، حبیب پاسال تا اشرف پهلوی

حبیب ثابت پاسال، سرمایه‌دار پرنفوذ بهائی و بنیان‌گذار نخستین تلویزیون ایران، از دهه‌ی سی تا انقلاب اسلامی در مرکز شبکه‌ای قرار داشت که پیوند میان تشکیلات بهائیت، دربار پهلوی و منابع اقتصادی خارجی را برقرار می‌کرد. اسناد منتشرشده تاریخی نشان می‌دهد وی با اتکا به حمایت تاج‌الملوک و اشرف پهلوی، توانست ساختار مالی و رسانه‌ای گسترده‌ای ایجاد کند که به خروج محرمانه سرمایه‌ها و ترویج فرهنگی همسو با اهداف تشکیلات حیفا انجامید. بررسی روابط ثابت با شرکت امناء، بیت‌العدل و حلقه‌های اقتصادی آمریکا آشکار می‌سازد چگونه بهائیت در دوره‌ی پهلوی از راه پوشش‌های تجاری و فرهنگی، الگوی نفوذ نرم و تسخیر شناختی ساختار قدرت ایران را دنبال می‌کرد.

این یادداشت با استناد به اسناد تاریخی، شبکهٔ نفوذ بهائیت از حبیب ثابت پاسال تا اشرف پهلوی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه اقتصاد، رسانه و سیاست در خدمت تشکیلات حیفا به کار رفت

بررسی اسناد تاریخی با محوریت «حبیب ثابت پاسال، تاج‌الملوک، اشرف پهلوی و نفوذ و اقتدار بهائیت در ایران در دورهٔ پهلوی» یک روایت اسنادی از چگونگی شکل‌گیری و تثبیت شبکهٔ نفوذ بهائیت در پهنهٔ اقتصاد، فرهنگ و ارتباطات قدرت در دوران پهلوی ارائه می‌کند.

 بر این اساس ، می‌توان یک تحلیل امنیتی تدوین کرد که نشان دهد چگونه عناصر کلیدی، شرکت‌های پوششی، رابطه با مرکز حیفا، و پیوند با خاندان سلطنتی به یک مدار نفوذ پایدار تبدیل شد.

نقطهٔ اتکاء روایت، قرار دادن حبیب ثابت پاسال به‌عنوان یکی از سران اصلی تشکیلات سیاسی بهائیت در ایران است؛ فردی که به‌واسطهٔ رفت‌وآمدهای مکرر به حیفا و ملاقات با سران بهائیت در فلسطین اشغالی، از سطح یک فعال اقتصادی فراتر رفته و در مدار تصمیم‌سازی تشکیلاتی قرار می‌گیرد.

مرگ شوقی افندی در۱۳ آبان ۱۳۳۶ و گذار از رهبری فردی به رهبری شورایی تحت عنوان «بیت‌العدل» بستر دگرگونی ساختار قدرت بهایی را فراهم می‌کند. دقیقاً در امتداد همین گذار، سال ۱۳۳۷ شرکت «امناء» برای رتق‌وفتق امور اقتصادی بهائیت در ایران شکل می‌گیرد و حبیب ثابت به‌عنوان رئیس هیئت‌مدیرهٔ آن منصوب می‌شود. این انتصاب، صرفاً یک جابجایی اداری نیست؛ نشانهٔ تثبیت نقش او در شبکهٔ مالی تشکیلات است.

شرکت امناء مرکب از «تعدادی از سران بهائی» است که وظیفهٔ نظارت بر فعالیت‌ها و اموال تشکیلات را بر عهده دارند، و از همین مدار، عملیات تبلیغی و مسافرت‌های داخلی و خارجی گروهی موسوم به «ایادی امرالله» سازماندهی می‌شود.

عنصر راهبردی دوم در متن، سازوکار جمع‌آوری و خروج محرمانهٔ وجوه از ایران است. وجوهی که سالیانه از «شرکت نونهالان و امناء» جمع‌آوری می‌شود، کاملاً محرمانه بوده و توسط دو یا چند نفر به صورت‌ تجاری یا با پوشش‌های دیگر از ایران خارج می‌گردد، به‌گونه‌ای که حتی در اجتماع بهائیان، میزان واقعی وجه قابل تعیین نیست. این توصیف، از دید امنیت اقتصادی و پدافند شناختی، دو مؤلفهٔ کلیدی را آشکار می‌کند:

 نخست، رمزگذاری عملیاتی در زنجیرهٔ مالی

دوم، بهره‌گیری از «پوشش تجاری» برای عبور از لایه‌های نظارتی.

همین نکته، وقتی کنار نقش امناء و حلقهٔ «ایادی امرالله» گذاشته شود، تصویری از یک شبکهٔ سلسله‌مراتبی با کارویژهٔ مالی-تبلیغی به دست می‌دهد که در رأس آن، پیوند با حیفا مرجع تصمیم‌گیری است.

پیچیدگی‌های رفتاری و فریب‌کاری‌های حبیب ثابت پاسال و جایگاه دائمی او در محفل ملی به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تصمیم‌گیری بهائیان ایران که برخی جلساتش در منزل خود ثابت برگزار می‌شد؛ در تحلیل ساختاری، نشان می‌دهد چگونه فضای خصوصی و شبکهٔ خانگی به محل تصمیم‌سازی و هماهنگی تشکیلات بدل می‌شود؛

 تکنیکی که در ادبیات امنیتی برای دورزدن رصد رسمی و ایجاد لایهٔ امن تبادل اطلاعات به‌کار می‌رود.

پیوند این لایه با زنجیرهٔ اقتصادی، وقتی با سابقهٔ حبیب ثابت در آمریکا جمع شود، کامل‌تر می‌گردد: تا سال ۱۳۲۸ در آمریکا حضور داشته، در خیابان راکفلر پلازا فعالیت اقتصادی خود را با هدف آماده‌سازی بازار محصولات آمریکایی آغاز کرده، شرکت «فیروز» را تأسیس و لوازم آرایشی و بهداشتی به ایران ارسال می‌کند.

 این مسیر، از نگاه تحلیل نفوذ، هم‌زمان دو کارکرد دارد: کانال‌سازی تجاری همسو با منافع شرکت‌های آمریکایی و ایجاد ظرفیت لجستیکی/مالی برای تشکیلات داخل ایران.

عنصر سوم تحلیل، پیوند با خاندان سلطنتی و بهره‌گیری از فرصت‌های سیاسی دوران دولت ملی دکتر محمد مصدق است.

حبیب ثابت از زمان رضاخان با دربار ارتباط داشت و با تاج‌الملوک (همسر رضا شاه و مادر محمدرضا و اشرف پهلوی) رفت‌وآمد داشت. در دورهٔ مصدق که تاج‌الملوک و اشرف مجبور به خروج از کشور شدند، ثابت—که با حمایت‌های پیدا و پنهان داخلی و خارجی به یک قدرت اقتصادی بزرگ تبدیل شده و در آمریکا و فرانسه خانه و سرمایه داشت—در آمریکا میزبان آنان شد و تمام سعی خود را برای پذیرایی و خدمت به کار بست. 

فرضیه هایی از هم‌زمانی این پذیرایی با اطلاع سرویس‌های اطلاعاتی یا سیاستمداران آمریکایی از برکناری قریب‌الوقوع مصدق و بازگشت قدرت محمدرضا را مطرح می‌ شود و نتیجهٔ قابل بررسی امنیتی را پیش می‌گذارد: اعتمادسازی هدفمند نزد مقامات عالی برای پیشبرد نقشه‌های بعدی و تثبیت نفوذ در عرصه‌های سیاسی، نظامی، فرهنگی و اجتماعی طی سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷.

جزئیات روایت ورود ملکه پهلوی به آمریکا، از تماس رئیس شرکت کشتیرانی «کنستالیشن»، ورود ناشناس به نیویورک، توقف در هوبوکن، هماهنگی فوری با هتل والدورف آستوریا و اعزام کامیون برای پنجاه تا شصت جامه‌دان، همه نشان از مدیریت صحنه و توان لجستیکی ثابت دارد.

سپس ماجرای شکستگی پای ملکه مادر، انتقال به بیمارستان، درخواست بیهوشی مشروط به حضور ثابت در اتاق عمل و «سوگندی که به بهاءالله یاد می‌کند» یک نقطهٔ نمادین می‌سازد:

پیوند عاطفی-آیینی با خاندان سلطنتی که به تلگراف‌های تشکر محمدرضا پهلوی منتهی می‌شود. در تحلیل شناختی، این رخداد یک «لحظهٔ تکوینی اعتماد» است؛ نقطه‌ای که از پس آن، دست‌های ملکه از دستان ثابت خارج نمی‌ماند، او به قطب اصلی اقتصاد کشور بدل می‌شود و در یازدهم مهر ۱۳۳۷ با تأسیس تلویزیون، به یکی از قطب‌های فرهنگی ایران تبدیل می‌گردد.

همین ترکیب اقتصاد-رسانه، در ادبیات پدافند شناختی، ابزار نفوذ چندلایه است: تأمین منابع مالی برای شبکه، کنترل روایت از طریق رسانه و تعامل مستقیم با هستهٔ قدرت سیاسی.

در لایهٔ مالی، به «شرکت نونهالان» کنار «امناء» و محرمانگی وجوه، اشاره می کنیم که نشان می‌دهد ساختار، از شرکت‌های متعدد برای تقسیم ریسک و پوشاندن رد منابع بهره برده است.

خروج سرمایه با پوشش‌های تجاری، سازوکاری شناخته‌شده در عملیات انتقال ارزش است که هم از ابزارهای بانکی هم از تجارت کالایی برای پوشش بهره می‌برد. پیوند این سازوکار با روابط نزدیک ثابت با تاجران کلان و سیاستمداران آمریکایی، احتمال دسترسی به شبکه‌های کارتل‌های اقتصادی و تسهیل تبادلات را تقویت می‌کند؛ نکته‌ای که متن با پرسش‌های راهبردی خود تلویحاً طرح می‌کند.

در لایهٔ تشکیلاتی، حضور ثابت در «محفل ملی» و برگزاری برخی جلسات در منزل، نشان‌دهندهٔ مرکزیت او در هدایت داخلی است. سازماندهی سفرهای «ایادی امرالله» و پیوند با حیفا، یک خط عملیاتی روشن را شکل می‌دهد: تصمیم از رأس جهانی، تأمین مالی و برنامه‌ریزی در سطح ملی، اجرا در سطح محلی. مرگ شوقی افندی در ۱۳۳۶ و تشکیل بیت‌العدل، لحظهٔ گذار به نظم شورایی و تثبیت الگوی سلسله‌مراتبی است؛ الگویی که بر مدار شرکت‌های پوششی و شبکهٔ تبلیغی می‌چرخد.

در لایهٔ سیاسی، روایت خروج تاج‌الملوک و اشرف در دورهٔ مصدق و میزبانی ثابت، همراه با طرح فرضیهٔ اطلاع قبلی سرویس‌ها از تحولات، یک الگوی کلاسیک «هم‌راستاسازی با قدرت آتی» را تصویر می‌کند. این الگو، در نظریه‌های نفوذ، حساس‌ترین نقطهٔ تثبیت دسترسی به حلقهٔ قدرت است: خدمات‌رسانی در بحران برای ایجاد بدهی سیاسی و تبدیل رابطهٔ شخصی به سرمایهٔ ساختاری. پاسخ‌های محمدرضا پهلوی با تلگراف‌های تشکر، شواهد نرم این تثبیت‌اند.

در لایهٔ فرهنگی-رسانه‌ای، تأسیس تلویزیون توسط ثابت در ۱۱ مهر ۱۳۳۷،  نقطهٔ عطفی است که باید به آن دقت کرد .

تلویزیون در دههٔ سی و چهل شمسی نه صرفاً یک ابزار سرگرمی، بلکه یک میدان مهندسی افکار عمومی بود. قرار گرفتن این میدان در دست فردی با نقش تشکیلاتی در بهائیت، اثرات مستقیم بر توزیع ارزش‌ها، سبک زندگی و روایت دربارهٔ مدرنیتهٔ پهلوی دارد؛ همان جایی که پدافند شناختی، خطر تغییر تدریجی هویت دینی و اجتماعی را رصد می‌کند.

در نهایت، با چینش دقیق نام‌ها و وقایع—حبیب ثابت پاسال، شوقی افندی، بیت‌العدل، شرکت امناء و نونهالان، ایادی امرالله، راکفلر پلازا، شرکت فیروز، تاج‌الملوک، اشرف پهلوی، محمدرضا پهلوی، کنستالیشن، والدورف آستوریا، یازدهم مهر ۱۳۳۷ و تلویزیون—الگوی نفوذ را بر اساس داده‌ها مستند می شود: پیوند خارجی با حیفا و شبکه‌های اقتصادی آمریکا؛ لایهٔ مالی محرمانه با پوشش تجاری؛ شبکهٔ سازمانی داخلی با محفل ملی؛ دسترسی به حلقهٔ سلطنتی از مسیر خدمات بحرانی؛ و نهایتاً قبضهٔ میدان رسانه برای مهندسی افکار عمومی. اطلاع سرویس‌های اطلاعاتی و کارتل‌های اقتصادی از برکناری مصدق، از جنس «فرضیات تحلیلی» برای فهم بُعد پنهان عملیات است و با باقی داده‌ها سازگار می‌نماید: هدف، جلب اعتماد عالی‌ترین مقامات و پیشبرد نقشه‌های بعدی در سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷.

جمع‌بندی امنیتی-شناختی چنین است که، شبکهٔ بهائیت در دورهٔ پهلوی با محوریت چهره‌هایی مانند حبیب ثابت پاسال، یک ساختار هیبریدی اقتصاد-رسانه-قدرت را شکل داده است. شرکت‌های پوششی مانند امناء و نونهالان، سازوکار خروج محرمانهٔ وجوه، سازماندهی ایادی امرالله، پیوند با حیفا، روابط نزدیک با کارتل‌ها و سیاستمداران آمریکایی، و در نهایت دسترسی به حلقهٔ سلطنتی از طریق خدمات بحرانی، عناصر این ساختارند. خروجی راهبردی این ساختار، نفوذ چندلایه در سیاست، اقتصاد و فرهنگ بوده که با تأسیس تلویزیون به اوج اثرگذاری رسانه‌ای رسید. از منظر پدافند شناختی، این روایت نشان می‌دهد چگونه ترکیب سرمایه، شبکهٔ سازمانی، و رسانه، در کنار پیوند خارجی، می‌تواند به «اقتدار فرقه‌ای» در سطح ملی تبدیل شود؛ اقتداری که هدف آن تغییر تدریجی الگوهای ذهنی و اجتماعی به نفع نظم مطلوب خویش است.